Vorige week werd bekend dat de troonopvolger met zijn gezin een huis gaat bouwen in Mozambique, een straatarm land dat na de onafhankelijkheid was verwikkeld in een jarenlange brute burgeroorlog. Sinds 1992 is het vrede en trekken de investeringen aan. De redenen dat de kroonprins ernaartoe trekt zijn tweeledig: hij zoekt er rust en wil de lokale bevolking laten profiteren van zijn bouwproject. 'Echt wat betekenen' is het motto.

Willem-Alexander is geen trendsetter. Volgens Marjan Sax is er een toename van mensen 'die wat willen doen'. Zelf richtte zij in de vroege jaren tachtig Mama Cash op, een vrouwenfonds dat wereldwijd projecten financiert die de positie van vrouwen verbeteren. In 2003 begon ze opnieuw voor zichzelf met een consultancy op het gebied van filantropie. 'Individuele ontwikkelingssamenwerking is in die zin een trend omdat er meer geld voorhanden is dan pakweg vijftien jaar geleden', vertelt zij. 'Daarnaast zijn mensen achterdochtig over wat er gebeurt met het geld dat ze schenken aan grote organisaties. Dus komen mensen met eigen initiatieven.'

Bovendien reizen mensen steeds meer en worden dus geconfronteerd met armoede. 'Gambia is daarvan een schoolvoorbeeld. In dat land komen toeristen uit Nederland. Die zien de situatie daar en besluiten een lokale school te steunen. Terug van vakantie spreken ze de mensen aan in hun omgeving. Het voordeel is dat er geen overheadkosten zijn. Mensen zijn direct betrokken bij de projecten. Nadeel is echter dat er ook geen continuïteit is. Als de initiatiefnemer ziek wordt, dan kan een project verdwijnen', aldus Sax.

Sinds een jaar runt Sax de door haar opgerichte Donor Academy, die praktijkgerichte cursussen biedt aan particulieren, fondsbestuurders en financiële adviseurs. Onder meer adviseert zij bij het investeren in goede doelen en bij het oprichten van een stichting of een fonds op naam. 'Bij een fonds op naam wordt het geld ondergebracht bij een bestaande stichting. Voordeel is dat iemand er weinig werk aan heeft, nadeel is dat die niet de totale controle heeft', zo vat zij het bondig samen.

Het fonds op naam lijkt daarmee een goed instrument voor betrokkenheid zonder directe bemoeienis. De rompslomp van een eigen stichting wordt vermeden, omdat een fonds onder de rechtspersoon van een bestaande stichting valt. De gever stelt in overleg met de moederstichting de naam en doelstelling van het fonds op naam vast. Daarbij is het overigens wel zaak dat de aspirant-donor zich eerst uitgebreid oriënteert op de uitgangspunten van de beoogde stichting om ervoor te zorgen dat die invulling kan geven aan zijn geverswensen. Daarna worden de deskundige toekenning van het geld, de administratieve afhandeling en meestal ook het beheer uitbesteed.

Een fonds op naam bestaat in verschillende varianten. Een overgrote meerderheid van de fondsen op naam houdt het kapitaal 'eeuwigdurend' in stand en keert het rendement van het vermogen uit. Een rekensommetje: bij een fonds op naam van euro 50.000 (de ondergrens die de meeste aanbieders hanteren) is het jaarlijks te besteden inkomen rond de euro 2500. Geen bedrag om maatschappelijke aardverschuivingen mee te financieren, maar het kan uitstekend dienen voor kleine projecten.

Oprichters kunnen ook besluiten het fonds op naam eindig te laten zijn. Bij aanvang wordt bepaald dat het stamkapitaal in een aantal jaren - na overlijden- opgesoupeerd dient te worden. De bedragen die het fonds in dat geval jaarlijks aan het doel uitkeert zijn groter, waarmee in potentie ook de effectiviteit van deze fondsen tijdens hun bestaansperiode groter is. Deze mogelijkheid wordt steeds meer aangeboden door de moederorganisaties.

Adviseur effectieve filantropie Femke Lagaaij is van mening dat het fonds op naam uitkomst kan bieden aan gevers met een relatief kleine beurs. 'Een vuistregel is het niet, maar voor investeringen van een ton of minder is het niet handig om een eigen stichting te beginnen', vertelt de directeur van adviesbureau De Bomen. 'Die mensen kunnen zich het beste aansluiten bij een bestaande organisatie. Als iemand een ton te besteden heeft, dan zullen vrijwel alle goede doelen die persoon willen ontvangen om samen te kijken hoe dat geld het beste kan worden ingezet. Dat zijn fundamentele bedragen en dan willen de bestaande organisaties altijd dat je langskomt.'

Ook zij benadrukt het belang van een degelijke orientatie op de mogelijkheden. 'In Nederland zijn er zo'n tienduizend organisaties die zich met ontwikkelingssamenwerking bezighouden. Ga daar maar eens aan staan als particulier. Hoe hoger het bedrag is dat iemand wil schenken, hoe belangrijker het is om je te laten begeleiden', aldus Lagaaij.

Een mogelijk nadeel van een fonds op naam is echter dat de kosten niet altijd even duidelijk zijn, doceert zij. 'Bij een fonds op naam doet iemand een gift aan een moederorganisatie. Vaak wordt ermee geschermd dat er geen kosten zijn en dat het rendement volledig wordt besteed. Maar wie de medewerker betaalt die de telefoon opneemt en moet zorgen dat de goede projecten uitgevoerd worden, wordt niet duidelijk.' Kortom, de fondsen op naam maken niet inzichtelijk dat geld verantwoord besteden, ook geld kost.

Fiscaal aantrekkelijk

Wie precies wil weten wat er met zijn of haar geld gebeurt en bovendien over een aanzienlijk bedrag kan beschikken, kan ervoor kiezen om een stichting op te richten. Het opzetten van een eigen stichting of fonds combineert een fiscaal aantrekkelijke manier van schenken met de mogelijkheid zelf sturing te geven aan bepaalde doelen. Tegelijkertijd kan de schenker, als hij of zij dat wil, ervoor kiezen om buiten beeld te blijven. Een ander voordeel van een eigen stichting is de vrijheid die het geeft om zelf te kunnen experimenteren, zonder inmenging van derden en zonder verantwoording af te leggen aan donateurs of subsidiegevers.

Een stichting kost echter naast veel geld ook veel tijd, weet Sax. 'Er moet een bestuur zijn, de stichting moet worden vastgelegd bij de notaris. Een stichting is vaak klein en vergt veel werk.' Toch kiezen veel ondernemers ervoor om een stichting op te richten. 'Dat is toch een groep mensen die gewend is de touwtjes in handen te hebben.'

Over het huis dat Willem-Alexander bouwt is Sax wel te spreken. 'Hij zal zich zeker wel hebben georiënteerd. Als het koninklijk paar er gaat wonen, krijgen ze een band met het gebied en de bevolking. Mozambique is een erg arm land en daar is veel mogelijk.'

Versplintering

In het versplinterde landschap van de gevestigde organisaties en privé-initiatieven in de ontwikkelingshulp, onderscheidt Lagaaij een aantal categorieën. 'Er zijn de wervende stichtingen - van piepkleine amateurinitiatieven tot de grote, meestal bekende organisaties - en foundations, die over een eigen vermogen beschikken en daarom vermogensfondsen worden genoemd. De bekendste foundation en de grootste ter wereld is natuurlijk die van Bill en Melinda Gates.'

Volgens de adviseur kan het met een vermogen van 'boven een paar miljoen' raadzaam en constructief zijn om een eigen foundation in het leven te roepen. 'Maar is het budget minder groot en wil je gebruikmaken van de expertise van een gevestigde organisatie, is het fonds op naam of het zogeheten "gever actief fonds" een prima alternatief.'

Het "gever actief fonds" houdt het midden tussen een eigen foundation en een fonds op naam, en zorgt ervoor dat het gebrek aan inzicht in de kosten dat zich soms voordoet bij fondsen op naam wordt voorkomen. Deze door Lagaaij en Sax gelanceerde variant is een afgeleide van het in de Verenigde Staten gebruikelijke 'donor advised fund'. 'Als je euro 50.000 wilt besteden en je wilt wel actief betrokken zijn, maar zonder echt alles zelf te moeten doen, dan is dit een alternatief', zegt Lagaaij. 'De schenker kan meedenken met de projecten, ziet hoe de moederorganisatie opereert en realiseert zich dus ook dat dit alles kosten met zich meebrengt.'

De door Sax in het leven geroepen Mama Cash is zo'n gever actief fonds. De gevers zijn betrokken bij de keuze van de projecten voor hun fonds op naam. Soms bezoekt de gever een project. Sinds 1983 heeft het internationaal opererende vrouwenfonds meer dan 6000 projecten gesubsidieerd en meer dan euro 30 mln geïnvesteerd.

Wees je ervan bewust dat het razend complex is om in ontwikkelingslanden positieve veranderingen tot stand te brengen, waarschuwt Lagaaij aspirant-donoren alvast. 'Alleen in Gambia zijn er al tachtig Nederlandse organisaties. En ook in bijvoorbeeld Vietnam barst het ervan.' Met die euro 20.000 die je als goedwillende particulier naar de taxichauffeur stuurt die je tijdens de reis door Afrika trof en wiens kinderen niet naar school kunnen, gaat het vaak mis, lijkt impliciet de boodschap van de adviseur effectieve filantropie. En dat is zonde van alle goede bedoelingen.'

Computerwetenschap

Een jonge foundation in Nederland - net als de Gates Foundation opgericht door een ICT-genie annex filantroop, maar uiteraard kleinschaliger - is de Turing Foundation. Het fonds is genoemd naar de Britse wetenschapper Alan Turing, die algemeen beschouwd wordt als grondlegger van de moderne computerwetenschap. Als zodanig is hij de held van Pieter Geelen, die na zijn studie in 1991 een ICT-bedrijf oprichtte met dezelfde naam, maar dat nu beter bekend is als het beursgenoteerde TomTom.

De Turing Foundation werd opgericht uit de opbrengst van de TomTom-beursgang en kreeg een startkapitaal mee van euro 100 mln, waarvan jaarlijks euro 5 mln wordt aangewend voor goede doelen. De Foundation is in de derde wereld actief op het gebied van natuurbescherming, scholing en leprabestrijding. In 2007 ging daar bijna 60% van het geld naartoe.

'Pieter en zijn vrouw Françoise hebben heel duidelijke ideeën en wilden zelf betrokken zijn', zegt Carlijne Bueters, directeur onderwijs en leprabestrijding van de foundation. Het echtpaar Geelen is volgens haar actief betrokken bij de foundation en volgt alles nauwgezet. 'Ze hebben gekeken naar waar ze het verschil kunnen maken.'

Op het gebied van onderwijs kijkt de Turing Foundation vooral naar kleine projecten, bij natuurbescherming werkt het vermogensfonds samen met het Wereldnatuurfonds. 'Bij het onderwijs kun je met kleine projecten meer bereiken dan bij natuurbescherming', aldus Bueters. 'De natuurprojecten vergen een grootschaliger aanpak.'

'Wij dachten enigszins naïef dat je met zo veel geld gemakkelijk meerdere doelen kunt nastreven', schrijft Geelen in het eerste jaarverslag. 'Wij kozen er vier en dan nog vonden we dat we ons inhielden. Ondertussen is ons natuurlijk duidelijk geworden dat we in feite vier stichtingen in het leven hebben geroepen.'

Volgens Bueters behoort de Turing Foundation tot de middelgrote vermogensfondsen in Nederland. Wel is het een van de nieuwste fondsen, zegt de directeur. 'Veel van de foundations zijn zo'n honderd tot tweehonderd jaar oud.'

'Er wordt ons wel eens gevraagd of we verwachten dat andere vermogenden ons voorbeeld zullen volgen', aldus Geelen. 'We hebben geen idee. Wel kunnen we het iedereen aanraden. De goede doelen geven een positieve energie die zijn weerga niet kent.'

Die positieve energie is wellicht ook wat Willem-Alexander in Afrika zoekt. 'Als ik Willem-Alexander en Máxima advies mocht geven, dan zou ik hen aanraden een stevige lokale organisatie uit te kiezen waarmee ze kunnen samenwerken', zegt adviseur filantropie Lagaaij. 'Maar dat zullen ze vast al hebben gedaan.

Auteur: Carel Grol